नेपालमा धेरै साना व्यवसायहरू दैनिक चल्ती र अगामी योजनाको बिहीनताले चलाइन्छन्। तर यदि तपाईंसँग स्पष्ट दृष्टि, पाठ्य र उद्देश्य छैन भने, व्यवसायले दिशा गुमाउने, अस्थिर बन्ने र तार्किक रूपले अगाडि जान गाह्रो हुन्छ।
यो गाइड खासगरि त्यस्ता व्यवसायीहरूका लागि हो, जसलाई व्यवसायको पृष्ठभूमि थाहा छैन तर अब दिशा चाहिन्छ भन्ने महसुस हुन्छ।
१. किन दृष्टि, पाठ्य र उद्देश्य (विमो) चाहिन्छ?
- दृष्टि: तपाईंको व्यवसायले भविष्यमा के हुने भन्ने एक स्पष्ट तस्वीर दिन्छ।
- पाठ्य: दैनिक रूपमा के–के गर्ने हो भन्ने व्याख्या गर्छ।
- उदेश्यहरू: के–के मापनयोग्य कामहरू छन् भनेर संकेत गर्छन्।
प्रमुख समस्याहरू:
- लक्ष्यको अभाव वा अक्सर बदल्ने योजनाहरू
- कर्मचारीहरूलाई के आवश्यक छ भन्ने थाहा नहुनु
- साझेदार, बैंक वा लगानीमा कसरी कुरा अघि बढाउने थाहा नहुनु
- नाफा/नोक्सान बाहेक अरु केहि मापन गर्न नसक्नु
नेपालमा धेरै छिटो–छोटो, घरपालुवा व्यावसायिक गतिविधि हुन्छ। तर यदि तपाईंलाई स्पष्ट विमो छ भने, व्यवसायलाईृ औपचारिक बनाउने, पैसा जुटाउने र दिगो बढ्ने मौका बढ्छ।
२. दृष्टि (Vision) सोच्ने तरिका
दृष्टि तपाईंको सपना हो, त्यसको “किन” हो। यो तपाईंले आज के गर्दै हुनुहुन्छ भन्ने होइन, तपाईंको व्यवसाय ५–१० वर्षपछि के बन्ने वा के हासिल गर्ने चाहनुहुन्छ भन्ने हो।”
आफूलाई सोध्नुहोस्:
- हाम्रो व्यवसायबाट के परिवर्तन गर्ने चाहन्छु?
- यदि सफल भएँ भने, हाम्रो ग्राहक वा समुदायले के फाइदा पाउछन्?
- हाम्रो व्यवसायको दीर्घकालीन उद्देश्य के हो?
उदाहरणहरू (नेपाल सन्दर्भ):
- “ग्रामीण महिलाहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउने, हर्बल स्किनकेयर ब्राण्डको विश्वासिलो पहिचान बन्नु।”
- “प्रदेश २ का हरेक गाउँमा गुणस्तरीय प्राविधिक शिक्षा पुर्याउन सक्ने बन्नु।”
अभ्यास:
तपाईंको सपनाको तीन शब्द लेख्नुहोस्। त्यसपछि “बन्नु”, “बढ्नु” वा “परिवर्तन गर्नु” जोडेर दृष्टिको प्रारूप लेख्नुहोस्।
३. पाठ्य (Mission) तयार पार्ने तरिका
पाठ्य भन्नाले तपाईंले प्रत्येक दिन के गर्नुहुन्छ भन्ने कुरा हो — ग्राहकलाई कसरी सेवा गर्नुहुन्छ र के फरक छ भन्ने बताउने कुरा।
आफूलाई सोध्नुहोस्:
- म के सेवा वा उत्पादन दिइरहेको छु?
- सोध्ने को हुन्?
- उनीहरूलाई मैले के समस्या समाधान गर्दैछु?
- मेरो सेवा वा तरिका किन विशेष छ?
उदाहरणहरू:
- “हामी छिन् महिलाहरूलाई रोजगारी दिने हिसाबले पर्यावरणमैत्री ब्याग बनाउँछौं।”
- “ग्रामीण युवालाई डिजिटल सीप सिकाउन सहज तालिम केन्द्र चलाउँछौं।”
ढाँचा:
[के गर्दैछौं] + [किन/कसका लागि] + [किन/के फरक छ]
४. उद्देश्य (Objectives) निर्धारण गर्ने तरिका
उद्देश्य भनेको छोटो अवधिको स्पष्ट लक्ष्य हो, जसले तपाईलाई अगाडि बढेको महसुस दिन्छ।
SMART विधि प्रयोग गर्नुस्:
- S– स्पष्ट (Specific)
- M– मापन योग्य (Measurable)
- A– सजिलो (Achievable)
- R– संगत (Relevant)
- T– समयमा बाँधिएको (Time-bound)
उदाहरणहरू:
- ६ महिनामा मासिक बिक्री २०% ले बढाउने।
- यस आर्थिक वर्षभित्र ५० ग्रामीण महिलालाई सिलाइ तालिम दिने।
- काठमाडौं उपत्यकामा अर्को २ पसल खोल्ने, वर्षभरभित्र।
अभ्यास:
एक महत्वपूर्ण सुधार सोच्नुहोस्। SMART आधारमा ढाँचा बनाएर लेख्नुहोस्: “___ गर्दा ___ सम्ममा ___ प्रतिशतले बढाउने” ।
५. विमो लाई एकसाथ कसरी मिलाउने?
एकचोटि सबै तयार भएपछि, हेर्नुस् मिलेर काम गरिरहेका छन् कि छैनन्:
- उद्देश्यले तपाईंलाई दृष्टितर्फ लैजान्छ?
- पाठ्यले उद्देश्य पुरा गर्न के गर्छ? स्पष्ट छ?
- सबैले तपाईंको पहिचान, संस्कार र समुदायलाई डोर्याउँछ?
उदाहरण (स्थानीय कृषि प्रक्रिया MSME):
- दृष्टि: “पहाडी किसानलाई बलियो बनाउँदै अर्ग्यानिक सुख्खा फलमा नेपालको अग्रणी कम्पनी बन्नु।”
- पाठ्य: “हामी स्थानीय किसानबाट उत्कृष्ट अर्ग्यानिक फल ल्याएर गुणस्तरीय उत्पादन गर्छौं, किसानलाई उचित मूल्य पनि दिन्छौं।”
- उद्देश्य:
- १ वर्षमा कास्की र तनहुँबाट १०० नयाँ किसान जोड्ने।
- अर्को डिसेम्बरसम्म तीनवटा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्यात सुरू गर्ने।
- १८ महिनामा प्रशोधन क्षमता ३०% ले बढाउने।
६. नेपालको वास्तविक कथाहरू
- MSLB‑SL Ltd.: साना व्यवसाय प्रोत्साहन गरेर समुदायको आय वृद्धि गर्ने पाठ्य र उद्देश्य: गुणस्तर र नाफा ५०% ले बढाउने।
- Good Neighbours Nepal: समुदाय विकासमा केन्द्रित, तालिम, महिला सशक्तिकरण र विपदमा सहयोग गर्ने उद्देश्य सहितको पाठ्य।
७. दैनिक कार्यमा विमो प्रयोग गर्ने तरिका
एकचोटि तयार भएपछि, यसलाई दोहो–याउन नबिर्सनुस्—
- कर्मचारीलाई तालिम दिन
- दैनिक निर्णयमा मार्गदर्शन दिन
- बैंक, गैर–सरकारी संस्था वा सरकारलाई बुझाउन
- अनुदान वा ऋणको लागि आवेदन गर्दा
- वार्षिक मूल्यांकन गर्न
८. अन्तिम जाँचसूची
✅ तपाईंको दृष्टि भविष्यप्रति प्रेरक र स्पष्ट छ?
✅ तपाईंको पाठ्यले “के, कसका लागि, र कसरी” भन्ने स्पष्टता दिन्छ?
✅ तपाईंका उद्देश्य SMART ढाँचामा छन्?
✅ सबै एकअर्कासँग मिलेर काम गर्छ?
